ارسال شده توسط :

سید محی الدین حسینی

منبع :

سایت شیراز نوین

زمان ارسال :

پنج شنبه,15 تیر 1396

چاشت خور

ایوان قدمگاه

آثار تاریخی

ایوان قدمگاه

شکوه میراث هخامنشی در ارسنجان

رسنجان فارس یکی از شهرستان‌های تاریخی فارس و ایران است که آثارگران‌بهای هزاره‌های دوم و سوم پیش از میلاد را در خود جای داده است. تل تاریخی تیمارون، قلات‌خوار، سد گمبان، بندبست، قصر منوچهر، تل کاخ، غار ضحاک، غار گوهردان و ده‌ها اثر تاریخی دیگر پیش از اسلام که نشانه‌هایی از آن در اطراف شهر و به ویژه در توابع آن موجود و قابل مشاهده است، این دیار تاریخی را مهم و ارزشمند جلوه داده؛ به گونه‌ای که در سال‌های اخیر به ویژه در پنجاه شصت سال پیش تاکنون، باستان شناسان فراوانی را متوجه خود نموده است. اما یکی از آثار ناب و دردسترس عموم، ایوان قدمگاه است. اثری به جا مانده از دوران هخامنشیان که نشانگر قدمت حضور انسان در این سامان و مسائل دیگری است که در ادامه به ذکر آن خواهم پرداخت.
پرتال جامع شهرستان ارسنجان:

برخی، نام ایوان قدمگاه را چاشت‌خوار هم نامیده‌اند. وجود دو روستای كوروش‌آباد و چاشت‌خوار در نزدیكی این اثر اثبات می‌کند كه به احتمال زیاد موطن اولیه هخامنشیان آنجا بوده است. این بنا بر كوه سنگی كنده شده و از دو ایوان سنگی تشكیل شده است و دو پلكان، ایوان اول را به ایوان بالاتر ارتباط می‌دهند. در ایوان بالایی، نقوشی بر صخره كنده شده است. در صد متری غرب این اثر گورستانی قرار دارد كه در آن از قبرهای پیش از اسلام تا دوره قاجار دیده می‌شود.

پیش از ادامه معرفی این اثر تاریخی، لازم است اشاره کنم که ارسنجان منطقه‌ای است با وسعت تقریبی ۱۵۰۰کیلومتر مربع که مرکز آن نیز ارسنجان نام دارد و در فاصله ۱۲۰کیلومتری شمال شرقی شیراز قرار دارد. در کتاب‌های آثارالعجم تألیف فرصت‌الدوله شیرازی، فارسنامه ناصری تألیف مرحوم میرزاحسن فسایی، سخن‌سرایان فارس تألیف محمدحسین آدمیت، بستان‌السیاحه تألیف شیخ زین‌العابدین صوفی، کوه‌ها و غارهای ایران تألیف احمد معرفت، بزرگان ارسنجان، ارسنجان‌نامه تألیف اکبر و نسرین اسکندری، چاپ ارسنجان تألیف حبیب رحیمی، فرهنگ جامع ارسنجان و توابع آن تألیف اینجانب (محی‌الدین حسینی) و ده‌ها کتاب دیگر به ذکر تاریخ و گردشگری و دیگر مسائل این دیار کهن پرداخته شده است. در ارسنجان و توابع آن  قریب به دویست اثر تاریخی ثبت شده یا دارای قابلیت‌ها و شرایط ثبت در فهرست آثار تاریخی ایران موجود است که از هر جهت مهم هستند.

یکی از آن بناهای تاریخی که در این منطقه وجود دارد و از درجه اهمیت میراثی و اعتبار تاریخی برخوردار است، بنای صخره‌ قدمگاه یا چاشت‌خور است. اثر صخره‌ای قدمگاه در شمال روستای چاشت‌خور و بر دامنه کوه کم ارتفاعی از بلندی‌های کوه رحمت در جهت جنوب‌شرقی و در ارتفاع ۱۶۰۶متری از سطح دریا و در ۴۰کیلومتری جنوب تخت جمشید و در کنار راه خرامه، کربال، ارسنجان واقع شده و تا ارسنجان مرکز شهرستان حدود ۲۵کیلومتر فاصله دارد.

فرصت‌الدوله شیرازی در کتاب عظیم آثار عجم، توصیفی درباره قدمگاه ارسنجانی به این شرح  دارد: «... از جمله آثار ارسنجان «قدمگاه» است که در «جلودر» واقع شده؛ جلودر دهی است از توابع ارسنجان، به مسافت چهار فرسنگ و آن وقف است بر بقعه منور حضرت امامزاده واجب التعظیم سیدمیراحمد شاهچراغ علیه‌السلام. نصف آن ده از جانب میرزاعلی‌رضا متصرف است. قریب به جلودر مذکور، آثاری است که آن را «قدمگاه» گویند و «چاشت‌خوار» نیز نامند و آن در کوه است، یعنی در آخر و منتهای کوه رحمت است که تخت جمشید در پایه آن کوه بود.

در حقیقت این قدمگاه، در پوزه کوه واقع گردیده است؛ به تفصیل جایی از کوه را بریده‌اند و عرصه‌گاهی ساخته‌اند؛ پنج یا شش ذرع تخمیناً طول و عرض آن است و ارتفاع سه بدنه آن تخمیناً ۱۰ یا ۱۲ذرع و جداران آن را به نهایت صاف و هموار نموده‌اند و در جدار دست راست و چپ رو به بالا آثار پله‌هاست، معلوم می‌شود که آنجا دو طبقه بوده و سقف نیز داشته و در پایین آن عرصه، دو رسته پله دارد. در دو طرف بسته‌اند و از وسط آن دو رسته پله، چشمه‌ای جاری است و اطرافش اشجار است جایی با صفایی است...».

به نظر می‌رسد، قدمگاه در کنار راه باستانی تخت جمشید - کرمان قرار داشته است، چنان که پاول شواتس بر اساس مطالعه آثار ابن خردادبه، قدامه و اصطخری معتقد است «حَفَر» همان قدمگاه است. ابن خردادبه درباره راه استخر - سیرجان چنین می‌نویسد: «استخر هفت فرسنگ حَفَر، پنج فرسنگ تا دریا، هفت فرسنگ اُسبنجان و…» اما وجه تسمیه چاشت‌خور آن است که چاشت به معنای اول روز، هنگام صبح، بامداد، ساعتی از آفتاب گذشته، پاسی از روز یا غذایی که صبح پس از برخواستن از خواب می‌خورند و چاشت‌خور به معنای کسی که چاشت بخورد، آمده است.

مردم منطقه این نظر را دارند که شاهان هخامنشی چاشت یا صبحانه خود را در بنای قدمگاه می‌خورده‌اند و به همین دلیل، بین اهالی منطقه این بنا به نام چاشت‌خور یا چاشت‌خوار معروف است. نام این روستا نیز از واژه چاشت‌خور برگرفته شده است. بنای صخره‌ای قدمگاه نخستین بار در توسط کاپیتان ولز کشف شد. وی در هشتم ماه می سال ۱۸۸۱ میلادی از بنا بازدید و طرحی از این بنا تهیه کرد. پس از ولز، بین سال‌های ۱۳۰۷ تا ۱۳۱۱ هجری قمری فرصت‌الدوله سفرهایی در استان فارس دارد. پس از فرصت  شیرازی، باستان شناس معروف لویی واندنبرگ در سال ۱۹۵۴ در کتاب باستان‌شناسی ایران باستان به این بنا اشاره کرده و اظهار می‌دارد که: «یک بنایی که معلوم نیست برای چه کار ساخته شده و در منتهاالیه جنوبی کوه رحمت در شمال دهکده چاشت‌خوار قرار دارد و مردم به آن قدمگاه می‌گویند.

احتمالاً این بنا مربوط به مردگان بوده است». گولینی در سال ۱۹۶۴ اظهار می‌دارد که: «تاقچه‌های بنای قدمگاه می‌توانسته محل نمایش یا جایی برای قرار دادن اجساد مردگان باشد». زنده‌یاد محمدتقی مصطفوی  در کتاب اقلیم پارس به این بنا اشاره کرده و توضیح می‌دهد: «واندنبرگ در بهار و تابستان ۱۳۳۱ این محل را کشف نمود و درباره چگونگی استفاده از آن چنین اظهار نظر کرده است که محل مذبور به علت ناتمام ماندن، معلوم نیست به چه کار می‌خورده است و احتمال می‌دهد که یا محل آتشکده در هوای آزاد بوده و قصد داشتند تاقچه‌ها را عمیق‌تر کنند که آتش را در آن نگهداری نمایند و یا اینکه تاقچه‌ها برای محل گذاردن استخوان‌های مردگان آماده می‌شده است». کالمایر در 1975 بنای قدمگاه را با آرامگاه‌های سلطنتی هخامنشیان مقایسه کرده است. در سال ۱۹۷۹ رمی بوشارلا  این احتمال را ممکن می‌داند که در بنای قدمگاه، امکان مشاهده و شناسایی طرح اولیه یک آرامگاه بزرگ به سبک هخامنشی وجود دارد. کلایس در سال ۱۹۹۳ اظهار می‌دارد که: «بنای قدمگاه کامل شده و این بنا یک آرامگاه صخره‌ای از دوره هخامنشی است».

محققان با توصیف عناصر معماری اثر صخره‌ای قدمگاه نتیجه گرفته‌اند که در تاقچه‌های دیواره صفه فوقانی اجساد مردگان را می‌گذارده‌اند و همچنین گفته شده است که در ایام خاصی از سال (به احتمال نوروز) مناسک آیینی مشابه مراسمی که در نقش برجسته ایلامی کورانگون دیده می‌شود در این مکان اجرا می‌شده است. همچنین گفته شده که قدمگاه به احتمال متعلق به آرامگاه خانوادگی یکی از کمنسکیرها یا خزانه‌داران ایلامی دوره هخامنشی بوده که در اواخر دوره هخامنشی به احتمال زیاد در عهد فرمانروایی اردشیر دوم، ساخته شده است.

همچنین تاقچه‌های قدمگاه منشاء تحول تدفین صخره‌ای پس از سقوط هخامنشیان می‌شود، چنان که بعدها ایلامی‌های دوره اشکانی گورهای صخره‌ای خود را از تاقچه‌های قدمگاهاحداث می‌نمایند. ژان کلود بساک در ۲۰۰۷ در مقاله‌ای به بررسی فنی و تفسیر بنای یادبود سنگی قدمگاه می‌پردازد و آن را یک بنای کامل شده می‌داند و اشاره به این دارد که با توجه به نشانه ابزارها و نوع تراش این بنا به پایان رسیده است و بر خلاف بوشارلا و کلایس، نظر دارد که این بنا یک آرامگاه صخره‌ای یا مکانی برای مرده‌گذاری نمی‌تواند باشد. اثر صخره‌ای قدمگاه در انتهای کوه رحمت (مهر) تراشیده و به صورت سه تراس کف مسطح روباز مشرف به هم و در مقابل یک چشمه آب حجاری شده که شبیه به یک مکعب مستطیل با درازای ۲۸متر، پهنای ۲۰متر و ارتفاع ۵۰/۲۰متر است.

عناصر معماری بنای صخره‌ای قدمگاه شامل سه تراس (صفه)، سه پلکان، تاقچه‌هایی در دیواره‌های روبرو، سمت چپ و راست، حفره‌هایی در اطراف بنا است. معادن استخراج سنگ در اطراف و استخر آبی در مقابل بنا قرار دارند. چشمه آبی که موجب ایجاد یک استخر طبیعی شده و در ارتباط همیشگی با دشت در جلوی تراس زیرین قرار دارد ۵۰متر طول، ۴۰متر عرض و کمتر از ۱متر عمق دارد که به احتمال فراوان در گذشته عمیق‌تر بوده است. تراس زیرین باریک و سطح کف آن با اندکی ارتفاعی مشرف بر استخر (برکه) آب است. پهنای آن حدود ۵/۲متر و تقریباً از کف حوضچه آب ۱متر ارتفاع دارد. ارتفاع کف تراس زیرین تا تراس میانی برابر با ۳۵/۳متر است. بر بدنه و کف تراس نشانه‌هایی از ابزارهای دندانه‌دار و نوک‌دار قابل رؤیت است، داغ آب را می‌توان بر بدنه سنگی بنا مشاهده نمود که حدود ۲۰ تا ۲۵سانتی‌متر ارتفاع دارد. متأسفانه قسمتی از صخره‌های سمت راست بنا را به منظور استخراج سنگ هموار کرده‌اند. تراس میانی دارای عرض ۲۰متر و عمق ۱۳متر است.

عناصر معماری خاص این تراس شامل سه ردیف پلکان، دو پلکان اصلی و یک پلکان فرعی و دو حفره در کف تراس است. پلکان‌های اصلی دارای ۱۸پله هستند. پلکان فرعی در گوشه غربی دیواره سمت چپ قرار دارد که شامل سه پله نامنظم است. تراس بالایی مرتفع‌ترین تراس این بنا و دارای عرض ۲متر و عمق ۱۳متر است. در کف تراس می‌توان رگه‌های کلسیت را مشاهده نمود که حجاران بنا آنها را خارج نموده و سنگ‌های مرمتی و الحاقی را در آنها جای داده‌اند. به علت پرداخت نهایی آثار و نشانه‌های حجاری در کف تراس قابل مشاهده نیستند. در دیواره روبرو، سمت چپ و راست بنا تاقچه‌هایی با فضاهای خالی وجود دارد که امروزه بخشی از آنها فرو ریخته یا از فرم اولیه خارج شده‌اند. تاقچه‌ها دارای اندازه‌های متفاوتی هستند. ۵ تا ۱۰سانتی متر حاشیه آنها را با استفاده از ابزار لبه‌دار و دندانه‌دار یا شانه‌ای تراشیده و پس از آن روی این حاشیه‌ها پرداخت نهایی صورت گرفته است.

نمای بدنه دیواره‌های سمت چپ و راست بنا را همانند نمای دیواره روبرو دارای پرداخت نهایی است. نمای گوشه‌های داخلی بنای قدمگاه، بدون در نظر گرفتن سطح به درستی به پایان رسیده‌اند و صاف تراشیده‌اند و همه به شکل یک زاویه ۹۰درجه هستند؛ ولی در آرامگاه‌های تخت‌جمشید می‌توان مشاهده کرد که این گوشه‌ها به پایان نرسیده و پاک و صاف تراشیده نشده‌اند.بنای صخره‌ای قدمگاه با توجه به شباهت‌های بسیار آن با آرامگاه‌های شاهان هخامنشی در تخت‌جمشید و شباهت در آثار و نشانه‌های باقی مانده از ابزارهای سنگ‌تراشی متعلق به دوره هخامنشیان است. اما نمی‌توان با آرامگاه بودن این بنا موافق بود؛ زیرا این بنا از نظر حجاری کامل شده و به نظر می‌رسد که هرگز تصمیم ساخت یک آرامگاه را نداشته‌اند. در مورد آتشگاه بودن آن نیز مدارک کافی برای اثبات یا رد آن در دست نیست. نگارنده با نظر بساک که اظهار می‌دارد این بنا با یک بنای آیینی مذهبی است، موافق است. البته در گل‌نبشته‌ای تخت‌جمشید نامی از این بنا برده نشده است. ولی مراسم آیینی  مذهبی بسیار مهم به نام لَن (Lan) در این متون دیده می‌شوند که می‌توان اظهار کرد این بنا برای این منظور ساخته شده است. این مراسم متعلق به خدایی خاص نبوده و برای تمامی خدایان اجرا می‌شده است. گروه میراث و گردشگری روزنامه شیرازنوین بازدید از این بنای زیبا و باشکوه را به شما خواننده گرامی این مقاله و عموم دوستداران تاریخ و میراث کهن سرزمین عزیزمان ایران پیشنهاد می‌دهد.

.
نظرات و یادداشت ها
افزودن نظر جدید
نام و نام خانوادگی:
ایمیل:
متن پیام:



تصویر فوق را وارد کنید


طرح "پیاده روی بزرگ از خانه تا مدرسه" با حضور دانش آموزان مدارس ارسنجان،برگزار شد.
نوزاد عجول مادر23 ساله ارسنجانی در راه انتقال به بیمارستان مرودشت،در آمبولانس به دنیا آمد.
دوره آموزشی پیشگیری از رفتارهای پر خطر در جوانان،در جمع کارآموزان اداره فنی وحرفه ای ومرکز ترک اعتیاد ارسنجان ،برگزار شد.
سومین جلسه آموزشی پیشگیری از حوادث حمل و نقل در جوانان درسال97،در جمع کارآموزان فنی وحرفه ای وکارکنان بیمارستان ارسنجان، برگزار شد.
همزمان با هفته قلب ،همایش پیشگیری از بیماری های قلبی وعروقی در ارسنجان ،برگزار شد.